Nghiên cứu nhân học về hành động tập thể của người dân nhằm bảo vệ quyền lợi trong trường hợp đất đai bị giải tỏa nhằm xây dựng dự án hạ tầng đô thị

LTS: Trong bối cảnh những mâu thuẫn về đất đai liên quan đến thực hiện quy hoạch đô thị ngày càng căng thẳng, nghiên cứu nhân học của tác giả Nguyễn Vũ Hoàng vào năm 2008 về hành động tập thể của người dân tại phường Thanh Xuân Trung vẫn còn rất “nóng”. Bằng cách hành động thống nhất và có tổ chức, sử dụng “vốn xã hội” của những người lãnh đạo quần chúng trong cộng đồng để có được nguồn thông tin vốn không công khai cho dân chúng, khéo léo sử dụng công cụ truyền thông đại chúng và các diễn ngôn chính trị chính thống, người dân tại khu vực này đã thành công trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp và chính đáng của họ cũng như công lý và sự minh bạch cho hệ thống chính quyền.

Tuy nhiên, cuộc đấu tranh của người dân thành phố, vốn có sự tham gia của các cán bộ nhà nước hiểu biết về hệ thống chính quyền và có quan hệ rộng, khó trở thành mô hình cho cuộc đấu tranh giữ đất và bảo vệ quyền lợi ở nông thôn, nơi người dân ít hiểu biết về luật pháp và có ít “vốn xã hội” để có thể nắm thông tin và gây ảnh hưởng. Trong khi đó, chính quyền vẫn rất nhạy cảm với sự tham gia của các lực lượng bên ngoài nhằm hỗ trợ cho người dân. Bản thân cuộc đấu tranh của người dân tại Thanh Xuân Trung không giúp họ giữ được nhà cửa – đất đai hay thay đổi phương pháp làm quy hoạch và triển khai xây dựng đô thị vốn vẫn mang tính áp đặt từ trên xuống và thiếu một kế hoạch và tầm nhìn dài hạn. Một mặt khác, trong cuộc đấu tranh này, dường như người dân vẫn đơn độc. Chúng ta thấy thiếu vắng vai trò phản biện xã hội của các nhà chuyên môn (về quy hoạch và quản lý đô thị) nhằm không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn thay đổi phương pháp quy hoạch và thiết kế đô thị/hạ tầng đô thị để tránh được sự mâu thuẫn lợi ích tương tự xảy ra trong tương lai. Quy hoạch đô thị đương đại hoàn toàn không còn đồng nghĩa với việc giải tỏa trắng hiện trạng. Và mục tiêu của quy hoạch phải là nhằm chất lượng sống tốt hơn cho tất cả mọi người thay vì một mục tiêu hẹp là nâng cao năng lực giao thông cơ giới trên một tuyến đường.

Đặt trong bối cảnh xã hội còn đầy bất công trong vấn đề đất đai và bối cảnh học thuật (quy hoạch) còn lạc hậu, bài nghiên cứu của Nguyễn Vũ Hoàng là một nguồn tài liệu vô giá cho các cộng đồng đang tranh đấu, cho các nhà chuyên môn muốn quy hoạch phản ánh thực tiễn đời sống và cho các nhà quản lý muốn tránh những xung đột xã hội. Blog Đô thị trân trọng giới thiệu với các bạn bài nghiên cứu nhân học đô thị (urban anthropology) của Nguyễn Vũ Hoàng. Chúng tôi vô cùng biết ơn đại diện tạp chí Dân tộc học đã cho phép đăng lại bài viết trên trang blog này. – Nguyễn Đỗ Dũng

(Đọc thêm các bài liên quan về vấn đề giải tỏa đất đai cho dự án đường Vành đai 3 tại đây)

Đường vành đai 3 đoạn đi qua Khuất Duy Tiến đang được xây dựng. Nguồn: VnExpress.net

VỐN XÃ HỘI TRONG ĐÔ THỊ: MỘT NGHIÊN CỨU NHÂN HỌC VỀ HÀNH ĐỘNG TẬP THỂ Ở MỘT DỰ ÁN PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ TẠI HÀ NỘI

Nguồn: Nguyễn Vũ Hoàng (2008) “Vốn xã hội trong đô thị: Một nghiên cứu nhân học về hành động tập thể ở một dự án phát triển đô thị tại Hà Nội” [Social Capital in the City: An Anthropological Study of Collective Action in an Urban Improvement Project in Hanoi], Tạp chí Dân tộc học [Vietnamese Anthropology Review], 5(155), pp. 11-26.

Đô thị hóa, theo Terry McGee, là sự phát triển hoặc giảm sút về mật độ dân số ở các khu vực được xác định là đô thị, sự gia tăng về ngành nghề phi nông nghiệp, sự mở rộng và tăng cường của môi trường và cuộc sống thành thị (McGee, 1995, tr. 255). Ở Việt Nam, quá trình đô thị hóa đang diễn ra nhanh chóng trên nhiều phương diện và ở hầu khắp các địa phương. Đi kèm theo đô thị hóa là rất nhiều khó khăn trong việc quy hoạch, thi công và nhất là trong quan hệ giữa Nhà nước và người dân trong khu vực nằm trong quy hoạch. Nhân học nói chung và nhân học đô thị nói riêng ở Việt Nam cần đáp ứng hiện thực này như thế nào? Nghiên cứu phong trào tại đô thị là một trong những nhiệm vụ mà giáo sư Mạc Đường đã chỉ ra cho phân ngành nhân học đô thị (Mạc Đường, 2002, tr. 112-113). Trong bài viết này, thông qua một trường hợp nghiên cứu về việc triển khai quy hoạch ở một địa bàn trong quận Thanh Xuân, Hà Nội, chúng tôi muốn sử dụng tiếp cận nhân học, đặc biệt là phương pháp khảo tả dân tộc học, nhằm nêu bật sự mạnh mẽ trong đấu tranh chống tham nhũng của người dân trên địa bàn có quy hoạch. Sử dụng lý thuyết vốn xã hội và hành động tập thể trong phân tích, chúng tôi muốn chỉ ra sự tồn tại của quan hệ xóm giềng trong môi trường đô thị và sức mạnh của mối quan hệ này trong hành động vì mục đích chung của nhóm.

Quang cảnh giải tỏa mặt bằng để xây dựng đường vành đai 3 tại phường Thanh Xuân Nam.

Hà Nội là một trong những trung tâm thu hút nhiều dự án phát triển đô thị nhất trong cả nước. Để mở rộng thành phố, Nhà nước đã thực hiện các chính sách và dự án nâng cấp cơ sở hạ tầng ở cấp độ và quy mô lớn. Điều này đã đem lại những thay đổi mạnh mẽ đối với đời sống của cư dân ven đô. Sự gia tăng các luồng di cư từ các địa phương khác về Hà Nội làm cho Thủ đô Hà Nội không thể duy trì được sự cân bằng vốn được thiết lập từ thời Pháp thuộc. Một cách tự phát, những ngôi nhà, khu dân cư mới mọc lên. Sự gia tăng dân số với quy mô lớn đã dẫn đến vấn nạn thất nghiệp, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường…  Để giải quyết những vấn đề này, Nhà nước không chỉ mở rộng địa giới hành chính mà còn nâng cấp cơ sở hạ tầng như xây dựng nhiều khu chung cư mới, cầu vượt ở một số ngã tư có mật độ giao thông lớn và xây dựng các tuyến đường vành đai của thành phố. Sau khi hoàn thành, các công trình này sẽ tham gia vào giải quyết ùn tắc giao thông và đem lại một không khí mới cho thành phố. Tuy nhiên, không phải mọi người dân đều hưởng lợi từ những dự án này và ngay cả những người sống trong cùng một khu vực cũng có những nhìn nhận khác nhau về tính tích cực và tiêu cực của dự án.

Quận Thanh Xuân là một quận mới của thành phố, được ra đời theo Quyết định số 75/CP ngày 22 tháng 11 năm 1996 của Chính phủ. Từ năm 2001, UBND thành phố Hà Nội bắt đầu tiến hành xây dựng tuyến đường Vành đai 3 của thành phố trên địa bàn quận. Để triển khai dự án, một số lượng dân khá lớn buộc phải di dời đến các khu nhà tái định cư. Họ được nhận một khoản tiền đền bù theo diện tích và giấy tờ nhà đất hợp pháp. Mặc dù các hộ dân đều nhất trí với việc xây dựng đường Vành đai 3, nhưng nhiều người không đồng ý với cách thức triển khai dự án. Bằng nhiều cách khác nhau, họ đã lên tiếng phản ứng lại hành động của những người thi hành chính sách, làm cho dự án xây dựng tuyến đường Vành đai 3 bị đình trệ nhiều năm nay.

Không nhằm mục đích phân định đúng sai giữa cơ quan thi hành dự án và người dân địa phương, nghiên cứu này với tư cách một khảo tả nhân học văn hóa – xã hội đặt mục tiêu tìm ra những dị biệt và thích ứng theo hoàn cảnh địa phương của hai khung lý thuyết về vốn xã hội và hành động tập thể.

Khoảng 400 hộ dân phải di dời để nút giao đạt được hình hài tương đối như thế này…

….  Để thực hiện nghiên cứu này, tôi đã tiến hành điền dã trong thời gian 3 tháng liên tục tại địa bàn1. Bên cạnh việc phỏng vấn sâu nhiều người cấp tin về cuộc đời và diễn tiến của sự kiện, tôi cũng sử dụng triệt để phương pháp quan sát tham dự nhằm thu thập những tư liệu điền dã vô cùng quý giá. Những tuần đầu tiên của chuyến điền dã diễn ra rất khó khăn vì tôi chưa được cộng đồng tin cậy. Sau khi thuê nhà để ăn ngủ tại địa bàn và xuất hiện với tần suất cao mà không gây hại cho hoạt động của phong trào thì tôi dần được người dân tiếp chuyện và ngày một trở nên thân mật. Tôi cho rằng không thể có những ghi chép quan sát quý giá nếu không được tham dự cùng họ trong những cuộc họp nhóm, họp tổ dân phố và với cơ quan quản lý địa phương khi chưa có được niềm tin từ người dân. Điều này giúp tôi hiểu được hoàn cảnh của sự kiện và những ý kiến, quan niệm của chính những người dân trong cuộc. Bên cạnh đó, nguồn thông tin trên báo chí, truyền hình và internet cũng bổ sung rất hữu hiệu cho nguồn tư liệu điền dã của tôi.

Xem tiếp và toàn bộ bài viết, click vào NguyenVuHoang-Von xa hoi 2008

Tác giả: Nguyễn Vũ Hoàng tốt nghiệp thạc sĩ ngành nhân học xã hội và văn hóa từ trường Vrije Universiteit, Amsterdam (Hà Lan) và hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành nhân học tại Đại học Toronto. Trong thời gian nghiên cứu tại ĐH Toronto, Vũ Hoàng nhận học bổng của Viện Harvard-Yenching cho các học giả Đông Á trong ngành khoa học xã hội và nhân văn. Tuy còn trẻ nhưng nhà nhân học Vũ Hoàng đã có nghiên cứu được đăng trong các tạp chí học thuật và tham gia viết sách cùng với các học giả uy tín trong và ngoài nước. Một số xuất bản của anh gần đây bao gồm:

(2011) “Constructing Civil Society on a Demolition Site in Hanoi”, in Hue-Tam Ho Tai and Mark Sidel (eds.), Property, State and Society in Vietnam, in press.

(2010) Southeast Asian Cultures, Catalog of the Southeast Asian Exhibition at the Vietnam Museum of Ethnology, Hanoi: Vietnam Museum of Ethnology. Co-author, Curator of Religion Section.

(2009) “Environmental Changes” in Luu Hung (Ed.) Highway No. 9: Opportunities and Challenges, Hanoi: Vietnam Museum of Ethnology, pp. 161-195.

(2009) “Social Capital in the City: An Anthropological Study of Collective Action in Urban Improvement Project in Hanoi”, Vietnamese Anthropology Review, (2), pp. 51-65.

(2008) “Nhân học đô thị: Vài tiếp cận trong nghiên cứu của phương Tây và Đông Nam Á” [Urban Anthropology: Some Approaches from Studies in Southeast Asia and the West],Vietnamese Anthropology Review, 1(151), pp. 60-70.