Kể chuyện cộng đồng: Phúc Tân – Rau xanh biến đổi vùng đất bãi

Phúc Tân – niềm hạnh phúc mới – là dải đất ven sông Hồng vốn từng tấp nập cảnh trên bến dưới thuyền. Sau năm 1920, trước sự đe dọa của những trận lũ lớn, đê Phúc Tân được đắp cao, tạo nên một bức tường ngăn cách nội thành với vùng đất bãi. Từ đó, bãi đất ngoài đê trở thành nơi cư trú cho những người nhập cư nghèo.

Ngày nay, người dân Phúc Tân chủ yếu sinh sống xung quanh con đường bờ vở, dọc sông Hồng. Đường bờ vở vốn là hành lang thoát lũ cho thành phố vào mùa mưa. Qua thời gian, con đường trở thành bãi rác khổng lồ làm cho bãi sông Hồng một lần nữa bị người dân xa lánh. Không chỉ là nơi tập trung tất cả các loại rác thải của người dân trong phường đổ ra, từ rác thải sinh hoạt hàng ngày cho đến chất thải từ các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, đường bờ vở còn là “thiên đường” của các đối tượng chích hút ma túy. Hầu hết người dân trong phường không dám tiếp cận khu vực này, vì họ có thể giẫm phải kim tiêm và chịu đựng không khí ô nhiễm và mùi hôi thối.

Hình 1: Đường bờ vở trước đây

Hình 2: Cộng đồng chung tay cải tạo con đường bờ vở

Hình 3: Và đường bờ vở khang trang sạch sẽ ngày hôm nay với những vườn rau nhỏ ven đường

Trong bối cảnh đô thị hóa dồn dập tạo ra những hệ lụy về môi trường và xã hội, dự án “Nâng cao Năng lực Cộng đồng dân cư” gọi tắt là Chương trình Sống Xanh đã được Trung tâm Hành động vì Đô thị triển khai ở Hà Nội. Dự án gồm hai mảng chính là Xanh nhà và Xanh cộng đồng. Mục đích chính là nhằm khuyến khích thay đổi hành vi cá nhân, hướng tới lối sống thân thiện với môi trường, cải thiện không gian sống tại khu dân cư, đồng thời làm vững bền mối quan hệ cộng đồng. Năm 2009, với sự hỗ trợ của Đại sứ quán Cộng hòa Ailen và sự ủng hộ của chính quyền địa phương, nhóm Sống Xanh đầu tiên được thành lập ở phường Phúc Tân. Hoạt động chính là thông qua các buổi chia sẻ, phổ biến kinh nghiệm và thực hiện lối sống “xanh” như tiết kiệm điện, nước và giảm thiểu rác thải. Sau 2 năm, đến tháng 12 năm 2011, phong trào Sống Xanh đã phát triển thành 25 nhóm với 254 thành viên trên toàn phường và trở thành nơi khởi nguồn cho nhiều sáng tạo nhằm cải thiện môi trường và cuộc sống người dân Phúc Tân.

Các thành viên của CLB Sống Xanh tiên phong trong công cuộc cải tạo môi trường. Chính tay họ dọn rác, nhặt từng chiếc bơm kim tiêm, phát quang bụi rậm, và bắt đầu trồng rau xanh trên những khoảng đất bờ vở để cải tạo một khu vực “chết” thành những mảnh vườn. Những người hàng xóm nhận thấy việc làm đầy ý nghĩa của thành viên CLB nên cùng làm theo. Từ chỗ chỉ có 3 – 4 gia đình dọn rác, trồng rau, dần dần, lan ra cả tổ dân phố và các tổ lân cận. Giờ đây, đến bờ vở, bạn sẽ ngỡ ngàng trước sự thay đổi của nó so với trước kia: không còn là bãi rác mà thay vào đó là màu xanh của rau quả, cây trái. Đường bờ vở đã trở thành một con đường dân sinh xanh, sạch và đông người qua lại. Có khoảng 200 hộ gia đình, tương đương 800 người đang hàng ngày hưởng lợi từ những đổi thay dọc con đường bờ vở. Điều tuyệt vời là những luống rau xanh không chỉ là nguồn cung cấp thực phẩm sạch hàng ngày cho người dân, mà còn là nơi người dân xây dựng ý thức cá nhân và trách nhiệm cộng đồng trong việc gìn giữ môi trường. Những việc làm của dân gốc sinh sống tại phường thậm chí lôi cuốn những người nhập cư, những người ở trọ cùng tham gia. Từ đó, người nhập cư không còn cảm giác đây là nơi “ăn nhờ, ở đậu” mà đã coi đó là mảnh đất của mình, và có trách nhiệm đối với cộng đồng. Sự gắn kết cộng đồng vì thế cũng bền chặt hơn xưa. Cô Lâm Thị Uyên là dân nhập cư gốc Hưng Yên, đã sinh sống cạnh con đường bờ vở ngót nghét 20 năm nay chia sẻ: “Ngày trước, tôi buôn thúng bán mẹt, thu mua ve chai kiếm sống qua ngày, chồng tôi nghiện hút suốt 20 năm, cứ cai nghiện rồi lại tái nghiện, cả thảy 21 lần vào trại rồi ra trại. Từ ngày theo các chị em làm ruộng rau ngoài bờ vở, biết là rau của mình sạch, các trường mầm non thường xuyên đặt rau của tôi để nấu cơm cho các cháu học bán trú, số rau hái mỗi sáng còn lại đem ra chợ bán chỉ một chút là hết hàng. Ruộng rau đem lại nguồn thu nhập ổn định khoảng 3 triệu mỗi tháng cho nhà tôi. Đồng thời, khi có ruộng rau, chồng tôi có việc làm, cải thiện sức khỏe hơn và tôi cũng rất mong từ niềm vui trồng rau này mà anh ấy có thể cai nghiện được”.

Hình 4: Cô Nguyễn Thị Lệ Chắt – chủ nhiệm Câu lạc bộ Sống Xanh Phường Phúc Tân – trong vườn nhà

Hình 5: Vườn rau xanh tốt của nhà cô Hoàng Thị Huê

Hình 6: Niềm vui lao động trên mảnh vườn mới

Hình 7: Cô Lâm Thị Uyên chăm sóc cho vườn rau cạnh đường bờ vở – nguồn thu nhập ổn định của cả gia đình cô

Sau quãng thời gian 3 năm có lẻ thực hiện dự án tại Phúc Tân, những người thực hiện dự án Sống Xanh có nhiều kỷ niệm vui nhưng trăn trở cũng không ít. Làm sao để nhận được sự ủng hộ hơn nữa của các cấp chính quyền? Làm sao để các ý tưởng của cộng đồng được triển khai và nhân rộng hơn nữa? Làm sao đây để không gian bờ vở được sử dụng đúng nghĩa là một không gian chung và người dân giữ gìn thói quen “sống xanh” với môi trường xung quanh? Câu chuyện đổi thay từ một cộng đồng nghèo như ở Phúc Tân là niềm tự hào của chúng tôi. Chúng tôi hy vọng nỗ lực của người dân Phúc Tân trong việc cải tạo môi trường sống và trồng rau xanh trong thành phố có được sự quan tâm của chính quyền, các nhà hoạt động và nghiên cứu xã hội và đặc biệt là các nhà quy hoạch – những người có trách nhiệm tạo nên những “khoảng thở” cho một đô thị đáng sống cho tất cả mọi người.

Nhóm cán bộ dự án

Trung tâm Hành động vì Sự phát triển Đô thị[1]

Bài đã đăng trên tạp chí Quy hoạch Đô thị số 11, tháng 8 năm 2012


[1] Địa chỉ: Số 01 Phạm Ngũ Lão – Hoàn Kiếm – Hà Nội, website: http://www.vidothi.org